pytanie zadane w Różne przez użytkownika

2 odpowiedzi

odpowiedź przez użytkownika

Mianem gwary możemy określić mowę wiejskiej ludności, która różni się nieco od języka ogólnonarodowego pod wieloma względami, głównie morfologicznymi, fonetycznymi i składniowymi/ Gwarą można też nazywać mowę środowiska miejskiego lub zawodowego, żargon czy wiech. W Polsce mamy następujące odmiany gwar:

Gwara Cechy charakterystyczne Rejon występowania
Chwalimska mazurzenie
wymowa ę jak ą
dyftongi (dwugłoski, połączenie dwóch samogłosek, z których jedna jest niesylabiczna, czyli nie tworzy sylaby np. au-tor, pau-za).
wieś Chwalim (między Wolsztynem a Sulechowem)
Jabłonkowska jabłonkowanie, czyli zmieszanie spółgłosek sz, ż, cz, dź, z, ś, ź, ć, dź wieś Jabłonkowo w południowej części Śląska Cieszyńskiego
Lasowska przejście a przed spółgłoskami nosowymi w e 
odnosowienie właściwych nosówek
wyrównania w konungacji
wpływy mazowieckie
gwara Lasowiaków mieszkańców widełek Wisły i Sanu
Ludowa charakterystyczne słownictwo, fonetyka i struktura gramatyczna np. chełst - fala, psiasek - piasek, kedy - kiedy mowa ludności wiejskiej danego obszaru; obecnie mówią nim najstarsze pokolenia
Łowicka brak e pochyłego
brak formy typu beł, n'eseva, rob'eł
okolice Łowicza
Mazurów wieleńskich mazurzenie wsie nad dolną Notecią pod Wileniem
Miejska podobne do ludowych gwar np. gwara warszawska mowa grup społecznych mieszkających w okolicach podmiejskich lub przybyszom ze wsi osiadłym w mieście
Mieszana mieszanka dwóch różnych języków pogranicza językowe np. pogranicze Polski i Słowacji, Polski i Litwy
Podhalańska/ Góralska/ Spiska archaizm podhalański np. cisty, lasi
akcent inicjalny
wyrównania morfologiczne np. mogem, mogemy zamiast mogę, możemy
przejście -ch w -k
słownictwo nie spotykane gdzie indziej np. pyrć, watra, redyk
Podhale (Tatry, Gorce, rzeki Białka i Czarny Dunajec)
Środowiskowa gwary zawodowe
gwary tajne np. przestępcze (żargon) 
gwary ekspresywne (opis niżej)
język środowiskowy, charakterystyczny dla poszczególnych grup społecznych
Warszawska naleciałości z gwar ludowych mazowieckich
wyrazy ekspresywne
swoista metaforyka i frazeologia
bogactwo synonimów np. lewe nogie, rękamy
Warszawa i jej okolice
Bylacka przejście ł w l np. byl - był mowa Bylaków czyli Kaszubów znad Zatoki Puckiej
Chazacka mazurzenie
aorystyczne -ch
wąska wymowa e
dyftongiczna wymowa
dźwięczne w po spółgłoskach bezdźwięcznych
17 wsi położonych na wschód od Rawicza
Chełmińsko-dobrzyńska brak mazurzenia
udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa
pomieszanie y z i oraz ke z k'e
wąska wymowa nosówki tylnej 
szeroka wymowa nosówki przedniej
silne zwężenie samogłosek pochylonych
Chełmno i Dobrzyń
Cieszyńska wąska wymowa samogłosek nosowych
występowanie rz szczelinowego
końcówka czasu teraźniejszego -ym, -im
brak mazurzenia
jabłokowanie
południowy Śląsk
Czadecka mazurzenie
jabłonkowanie
przejście wygłosowego -ch w -k
zwężenie nosówek
południowy Śląsk, okolice Czacy
Dolnośląska pochylenia
dyftongi
wtórne samogłoski nosowe
okolice Sycowa, Namysłowa i Brzegu
odpowiedź przez użytkownika
Gwara Cechy charakterystyczne Rejon występowania
Ekspresywna Przykłady gwary:
- klepibrzuch - student medycyny
- ujeżdżalnia - sala egzaminacyjna
- przegląd tygodnia - bigos w stołówce
- zjazd naukowców - sesja poprawkowa
gwary szkolne i studenckie
Kociewska brak a pochylonego
mazurzenie
labializacja (zaokrąglenie warg w wymowie) o w śródgłosie
występowanie dźwięcznego w po spółgłoskach bezdźwięcznych
występowanie twardego k, g przed i, e
Kociewie - lewa strona Wisły od Świecia do Tczewa, po Bory Tucholskie
Krajeńska dyftongiczna wymowa a pochylonego, pochylonego i o
wymowa y jak i
przejście ra w re
przejście ki, gi, ke, ge w ci, dzi, ce, dze
okolice Krajny między Notecią a Borami Tucholskimi
Kresowa brak mazurzenia
brak a pochylonego
tzw. śpiewanie (lwowski akcent), czyli przedłużanie samogłosek akcentowych
redukcja i zwężanie samogłosek nieakcentowanych
gwary pochodzące z Rosji
Kujawska brak mazurzenia
udźwięcznienie fonetyki międzywyrazowej
niedyftongiczna wymowa samogłosek
silne zwężenie samogłosek pochylonych
Kujawy - między Wisłą a Notecią
Kurpiowska szeroka wymowa ę i en
a pochylone
okolice Ostrołęki i Myszyńca oraz Broka nad Bugiem
Laska akcent na sylabie przedostatniej
miękkie ć, dź
ń przed e
brak iloczasu
pogranicze czesko-słowacko-polskie, wsie koło Raciborza i Głubczyc
Malborsko-Lubawska mieszanie sz, ż, cz, dź z ś, ź, ć, dź
brak pochylonego
okolice Malborka i Lubawy
Mazurska zmiękczanie spółgłosek tylnojęzykowych przed samogłoskami przednimi i przed przesuniętym a Mazury
Orawskie brak archaizmu podhalańskiego
przejście wygłosowego -a w -o lub -a pochylone, a nie w -om
okolice Orawy słowackiej
Ostrudzka mieszanie szeregów sz, ż, cz, dż i ś, ź, ć, dź okolice Ostródy
Pałucka cechy dialektu wielkopolskiego okolice Pałuk, czyli Żnina i Kcyni
Podlasko-suwalska/ Suwalska cechy dialektu mazowieckiego np. y różne od i
brak mazurzenia
Podlasie i Suwalszczyzna
Północno-wielkopolska obniżone u
uproszczone grupy spółgłoskowe
mazurzenie tzw. Mazurów wieleńskich
końcówka -ta zamiast -cie
Gniezno-Międzychód po Noteć
Sieradzko-łęczycka posiadają cechy dialektu małopolskiego, wielkopolskiego i mazowieckiego Polska centralna
Spiska przejście wygłosowe -ch w -f np. daf - dach
końcówka -ma na -uvać np. maluvać
wsie położone w kotlinie wschodnich Tatr na wschód od rzeki Białki
Tucholska brak mazurzenia
brak udźwięczniającej fonetyki międzywyrazowej
Bory Tucholskie
Warmijska brak mazurzenia
mieszanie sz, ż, cz, dż z ś, ź, ć, dź
końcówka -bich
Warmia
Zaborska posiada cechy kaszubskie jak: s, z, c, dz zamiast ś, ź, ć, dź słyszane w wygłosie okolice Chojnic i Kościerzyny, czyli Zaborza (za Borami Tucholskimi)
Zachodniowielkopolska obniżona artykulacja u okolice Wolsztyna, Nowego Tomyśla, Pniew, Babimostu i Międzychodu
 
...